Forum over de kredietcrisis

Afgelopen donderdag, 11 december, zijn we samengekomen om te praten met een vooraanstaand panel van financiele experts over de kredietcrisis. Onder leiding van Gaius Voute gaven Bart van Ark, Pascal Weel en Freek Staps hun visie over de oorzaken, de nabije gevolgen en de voorspellingen voor de lange termijn toekomst van deze crisis. Gaius is de voormalige president van Grolsch US en nu werkzaam voor Miller Coors, Bart is hoogleraar in Groningen en chief economist van de Conference Board, Pascal is global head structured issuance van Citigroup en Freek is de economische correspondent van het NRC in de VS. Zij spraken uiteraard op persoonlijke titel en, in het geval van Freek, uitdrukkelijk niet als lid van -- of bij wijze van steunbetuiging aan -- een politieke partij.

De discussie kwam al snel van start met een inleiding van Bart over de wortels van de huidige crisis. Volgens Bart is de huidige crisis niet wezenlijk anders dan bekende crises uit het verleden, te beginnen met de tulpenbollen manie in de 17e eeuw. Bart legde uit dat de basis van deze crises ligt in de samenloop van (1) een te ver doorgeschoten deregulering in de financiele sector (2) de mogelijkheid voor beleggers om te speculeren over toekomstige waardeveranderingen op die markt en (3) onvoldoende transparantie in de markt m.b.t. het verhandelde product zodat er geen begrijpelijke relatie meer is tussen product en prijs.

Pascal legde uit dat de banken zelf veelal niet begrepen wat de waarde was van de hypotheekproducten die de afgelopen jaren werden verkocht. Omdat alle banken wereldwijd in deze producten handelden is het daarom nog niet te overzien hoe groot de risico's zijn die de verschillende banken hebben genomen. Pascal vertelde dat de financiele regelgeving voor banken en financiele instellingen in Europa minder streng is dan in de VS en dat hij zich zorgen maakt over verliezen bij Europese banken die pas over een tijd naar buiten worden gebracht. Bart voegde hier aan toe dat de beurzen ook niet meer weten wat de minimale waarde is van de aandelen die er verhandeld worden (en dus van de banken en bedrijven) en dat dit mede de huidige volatiliteit verklaart. Het gevolg is dat het niet meer duidelijk is of de banken voldoende bezittingen hebben om de uitstaande verplichtingen te dekken en wellicht "over-leveraged" zijn. Als de markt vervolgens het vertrouwen in een bank verliest leidt dit tot een massaal opvragen van de tegoeden en het faillissement van de bank.

Freek vertelde dat wat hem betreft de kredietcrisis al in 2005 begon. Tijdens zijn rondreizen in de Verenigde Staten zag hij toen al heel veel mensen hun huis verliezen en in de armoede terechtkomen. Freek gaf ook een aantal schrijnende voorbeelden over mensen met modale inkomens die niet goed begrepen wat de voorwaarden waren van de hypotheek die ze afsloten en die -- uiteindelijk tevergeefs -- twee afzonderlijke banen werkten om hun huis niet te verliezen.

Het panel was het erover eens dat het einde van deze crisis nog niet in zicht is en dat er een kans bestaat dat de huidige recessie zal omslaan in een langdurige depressie met een risico op deflatie. Pascal en Bart legden uit dat er in dit verband een aantal wezenlijke verschillen zijn tussen de economie in de VS en de economie in de EU. Allebei benadrukten ze echter dat deze economieen niet los van elkaar kunnen worden gezien en dat de theory van ontkoppeling niet juist is. Pascal en Bart bespraken de volgende verschillen:

(1) de sociale voorzieningen in Europa hebben een dempende werking op de huidige crisis -- minder mensen verliezen hun baan en/of huis. Ondanks het dalende consumentenvertrouwen was er dan ook bijvoorbeeld een stijging van 2% in de Sinterklaasverkopen ten opzichte van vorig jaar. Volgens Bart en Pascal hebben diezelfde sociale voorzieningen ook in beginsel een remmende werking op het herstel omdat de markt structureel minder flexibel is. Alhoewel de crisis dus wellicht minder zware gevolgen in Europa zal hebben voorspellen Bart en Pascal dat hij daar ook mogelijk langer zal duren.

(2) De rol en doelstelling van de ECB is anders dan de rol en doelstelling van de Federal Reserve. Waar de ECB zich alleen richt op prijsstabiliteit binnen de Eurozone heeft de Federal Reserve de bredere doelstelling om de economie op gang te helpen en houden. Het ECB heeft daarom minder instrumenten tot haar beschikking (min of meer beperkt tot het veranderen van de rente) en is gebonden aan een beperkter mandaat om die instrumenten te gebruiken. Naast het veranderen van de rente kan de Federal Reserve ook meer aggressievere instrumenten gebruiken om de economie weer op gang te helpen. Bart legde uit dat deze instrumenten allemaal min of meer op hetzelfde neerkomen: het drukken van meer geld. Volgens Bart heeft de Federal Reserve, ondanks het bredere mandaat en de uitgebreidere middelen, een beperktere bewegingsruimte dan de ECB omdat de rente in de VS reeds historisch laag is. Een verdere verlaging zou daarom weinig effect hebben en het risico van deflatie zeer doen toenemen. Pascal was het hier niet geheel mee eens en legde uit dat de Federal Reserve naast het verlagen van de rente ook staatsobligaties en andere waardepapieren kan kopen om zo de liquiditeit van de markt te verbeteren (zgn. "quantative easing"). De Federal Reserve heeft sinds onze bijeenkomst openlijk een beleid van quantitive easing omarmt.

Naar aanleiding van vragen uit het publiek legde Bart uit dat het huidige "plan van aanpak" van de regeringen in de VS en in Europa is gericht op het herstellen van het vertrouwen in de markt. Omdat eerdere pogingen om dit secuur en voorzichtig te doen op niets zijn uitgelopen wordt nu in de VS als laatste redmiddel de botte bijl gehanteerd: massale investeringen in de infrastructuur om besteedbaar inkomen te creeren en mensen aan het werk te houden zonder over de lange termijn gevolgen voor de betalingsbalans en het begrotingstekort na te denken. Er is letterlijk geen alternatief. Pascal en Bart vonden dat de Engelse regering een goede zet had gedaan door de BTW tijdelijk te verlagen -- door dit tijdelijk te doen en aan te kondigen dat het BTW niveau aankomende zomer weer tot het oude niveau hersteld zal worden heeft de Engelse bevolking een impuls gekregen om nu grotere aankopen te doen (bijvoorbeeld witgoed, auto's, etc.) De kritiek van de Duitse regering op deze tijdelijke maatregel wezen zij daarom van de hand.

Op de langere termijn zien Bart en Pascal een aantal uitdagingen die het hoofd geboden moeten worden. Volgens Bart zal een van de grote uitdagingen in de komende jaren liggen in het aannemen van regelgeving die innovatie stiumleert en de markt beschermt en om tegelijkertijd overregulering te voorkomen. Pascal voegde daaraan toe dat het belangrijker is om principiele/globale regelgeving te introduceren dan dat de nationale en internationale overheden nu een beroep gaan doen op zeer gedetailleerde regelgeving -- bankiers zullen namelijk altijd een manier proberen te vinden om "beknellende" regels te ontwijken en dit is gemakkelijker onder een bewind van zeer gedetailleerde regelgeving. Bart en Pascal wezen er op dat veel van de toekomstige regelgeving een internationaal karakter zal hebben en dat zij verwachtten dat het "Basel II" akkoord m.b.t. de kapitaalvereisten van banken een zeer belangrijke rol zal spelen.

Ondanks dappere pogingen van Gaius om de avond op een positieve noot te laten eindigen zag het panel de lange termijn gevolgen van de huidige crisis in termen van risico's. Freek maakte zich met name zorgen over de risico's van de gemiddelde Amerikaan die reeds nu zonder pensioenopbouw, zonder ziektekostenverzekering en met beperkte sociale voorzieningen het hoofd boven water probeert te houden. Freek benadrukte dat de economische groei de laatste jaren niet gelijkelijk ten goede kwam aan alle mensen en dat alleen de economische bovenlaag er substantieel op vooruit is gegaan. Bart en Pascal waren het hiermee eens. Bart voegde daaraan toe dat hij zich met name zorgen maakt over de risico's van de huidige crisis voor de ontluikende middenklasse in opkomende economieen zoals India, China en Brazilie. Een terugval in de wereldeconomie zou deze nieuwe middenklasse van honderden miljoenen mensen opnieuw tot diepe armoede en honger kunnen laten vervallen. Een aantal aanwezigen in the publiek waren werkzaam bij de Verenigde Naties en voegden hieraan toe dat de budgetten voor ontwikkelingshulp reeds nu al onder druk zijn komen te staan.

Freek, Bart, Pascal en Gaius, opnieuw bedankt voor deze zeer interessante avond.